Từ ngày 1/7/2025, HĐND cấp xã bước vào giai đoạn hoàn toàn mới khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành. Hàng loạt nhiệm vụ vốn thuộc thẩm quyền cấp huyện cũ được chuyển xuống cấp xã, cùng với nhiều quyền hạn bổ sung. Điều này đòi hỏi nhiệm kỳ 2026 - 2031 phải chuẩn bị đội ngũ đại biểu HĐND cấp xã đủ bản lĩnh, am hiểu pháp luật, có năng lực quyết định và giám sát thực chất hơn bao giờ hết.

“Trung tâm ra quyết định” ở cơ sở

Nếu như trước đây, trong mô hình chính quyền địa phương 3 cấp, HĐND cấp xã chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ mang tính nền tảng như: quyết định ngân sách, giám sát UBND cùng cấp hay thông qua các chủ trương phát triển kinh tế - xã hội chung, thì từ nhiệm kỳ 2026-2031, khối lượng nhiệm vụ tăng đột biến. Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 quy định 9 nhóm nhiệm vụ, quyền hạn lớn, trải dài từ kinh tế, quy hoạch, khoa học công nghệ đến quốc phòng, an ninh, dân tộc, tôn giáo, tổ chức bộ máy. Trong đó, có những nhiệm vụ lần đầu tiên được giao và HĐND cấp huyện trước đây cũng chưa từng được phân quyền như việc quyết định biên chế.

HĐND phường Phú Mỹ, TP. Hồ Chí Minh sử dụng nền tảng số thông qua các nghị quyết tại Kỳ họp thứ Năm. Ảnh: Nhật Trương

Về tổ chức bộ máy, HĐND cấp xã được trao quyền quyết định thành lập, tổ chức lại, thay đổi tên gọi, giải thể cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính khác thuộc UBND cùng cấp theo quy định của pháp luật; quyết định cụ thể biên chế cán bộ, công chức trong các cơ quan của chính quyền địa phương cấp mình, số lượng người làm việc hưởng lương từ ngân sách nhà nước trong các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc phạm vi quản lý trên địa bàn. Với quyền này, HĐND cấp xã không chỉ “cho ý kiến” mà thực sự nắm quyền định đoạt các yếu tố then chốt của bộ máy chính quyền cơ sở.

Ở lĩnh vực quy hoạch - tài chính - ngân sách, HĐND cấp xã được quyền quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm, hàng năm; thông qua quy hoạch sử dụng đất trước khi trình cấp tỉnh; quyết định dự toán, phân bổ ngân sách và chủ trương đầu tư các chương trình, dự án trên địa bàn. Điều đó đòi hỏi đại biểu phải có tư duy hoạch định chính sách, khả năng phân tích số liệu và kiến thức tài chính - ngân sách đủ sâu.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, HĐND cấp xã lần đầu tiên có quyền quyết định chương trình, đề án về chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ, xây dựng chính quyền số, kinh tế số, xã hội số. Đây là lĩnh vực hoàn toàn mới, buộc đại biểu cấp xã phải hiểu về dữ liệu, quy trình số hóa, kiến trúc hệ thống, thay vì chỉ dựa trên kinh nghiệm quản lý hành chính truyền thống.

Nhiệm vụ giám sát được mở rộng mạnh: giám sát việc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật; giám sát Thường trực HĐND, UBND và các cơ quan ở địa phương. Khi các thiết chế giám sát được trao thực quyền, cùng với Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND được sửa đổi, bổ sung đặt ra kỳ vọng vào hoạt động thực chất của HĐND cấp xã.

Phân cấp nhiều quyền từ HĐND cấp huyện trước đây

Không chỉ được tăng quyền theo luật, HĐND cấp xã còn tiếp nhận lượng lớn nhiệm vụ mới từ 28 nghị định phân cấp của Chính phủ ban hành tháng 6 năm 2025. Đây là điểm then chốt khiến nhân sự HĐND cấp xã nhiệm kỳ tới phải được chuẩn bị kỹ lưỡng và “vượt chuẩn” so với các nhiệm kỳ trước.

Nghị định 125/2025/NĐ-CP phân cấp mạnh cho cấp xã trong quản lý và tổ chức các chương trình mục tiêu quốc gia. Đây vốn là thẩm quyền của HĐND cấp huyện. Điều này đòi hỏi đại biểu cấp xã không chỉ nắm ngân sách mà còn phải hiểu tiêu chí đầu tư, cơ chế kiểm soát chi, đánh giá hiệu quả sử dụng vốn. Bên cạnh đó, Nghị định 131/2025/NĐ-CP, HĐND cấp xã có quyền phê duyệt phương án sử dụng tiền dịch vụ môi trường rừng, xét duyệt quyết toán chi trả dịch vụ môi trường rừng, phê duyệt kế hoạch tài chính theo cơ chế chuyển nhượng kết quả giảm phát thải; quyết định bố trí kinh phí bảo vệ môi trường. Đây là những nội dung có tính chuyên môn cao, đòi hỏi đại biểu phải có kiến thức về môi trường, rừng, biến đổi khí hậu - lĩnh vực mà trước đây cấp xã gần như không tham gia.

Trên lĩnh vực xây dựng, Nghị định 140/2025/NĐ-CP trao cho HĐND cấp xã quyền quyết định bố trí nguồn vốn cho vay ưu đãi đối với nhà ở xã hội. Quyền này có tác động trực tiếp đến chính sách an sinh và phát triển đô thị tại địa phương, đòi hỏi đại biểu phải có khả năng thẩm định kỹ lưỡng. Nghị định 142/2025/NĐ-CP, HĐND cấp xã được quyền phê duyệt kế hoạch phát triển giáo dục và quyết định chương trình, dự án giáo dục ở cả ba cấp mầm non, tiểu học, THCS. Từ chỗ chỉ phối hợp, nay HĐND cấp xã trở thành cơ quan quyết định trực tiếp.

Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 (Điều 13) quy định HĐND tỉnh có thể phân cấp liên tục cho HĐND cấp xã, miễn bảo đảm điều kiện thực hiện. Như vậy, khối lượng công việc của HĐND cấp xã sẽ không cố định mà tăng dần theo từng năm. Không chỉ nhận việc, HĐND cấp xã còn có quyền góp ý, đề nghị điều chỉnh nội dung phân cấp và trách nhiệm báo cáo định kỳ. Đây là cơ chế thúc đẩy HĐND cấp xã chủ động hơn, nhưng cũng tạo áp lực về năng lực, kiến thức và trách nhiệm đại biểu.

Khối lượng nhiệm vụ tăng vọt, yêu cầu công việc không còn dừng ở tác nghiệp hành chính mà chuyển hẳn sang hoạch định chính sách và giám sát chuyên sâu. Bởi vậy, nhiệm kỳ 2026 - 2031 sẽ là lần đầu tiên đại biểu HĐND cấp xã phải thực sự “đứng trong vai” một nhà làm chính sách đúng nghĩa. Nhiệm kỳ mới đòi hỏi một đội ngũ đại biểu có nền tảng pháp luật - ngân sách - quy hoạch, có kỹ năng giám sát, phản biện, thẩm định chính sách; có tư duy chuyển đổi số, khả năng đọc - phân tích dữ liệu và trên hết là bản lĩnh, trách nhiệm, sự liêm chính.

Điều này cũng là bài toán đặt ra cho Thường trực HĐND cấp xã trong thực hiện nhiệm vụ dự kiến và điều chỉnh cơ cấu, thành phần và phân bổ số lượng người được giới thiệu ứng cử đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Nguồn: daibieunhandan.vn